Jaki jest związek między stosowaniem antybiotyków w ciąży a egzemą u niemowląt?

Atopowe zapalenie skóry – najczęstsza postać egzemy – dotyka mniej więcej co piątego dziecka. Skóra staje się zaczerwieniona, sucha i swędząca, ponieważ osłabiona bariera skórna umożliwia utratę wody i wnikanie czynników drażniących. Choroba zazwyczaj pojawia się przed ukończeniem przez dziecko dwóch lat. Często zanika samoistnie, ale może stanowić pierwszy etap rozwoju innych chorób atopowych, takich jak alergia pokarmowa, astma i katar sienny. Ściśle rzecz biorąc, egzema to termin szerszy, choć większość osób używa obu określeń zamiennie. U dzieci może to być wczesny etap tego, co lekarze nazywają „marszem atopowym”.

Niewielki związek obserwowany w kolejnych badaniach

Jak wynika z wcześniejszego przeglądu obejmującego około 34 mln ciąż, w niemal co czwartej stosowano antybiotyki. Badacze¹z Węgier i Indonezji przeprowadzili łączną analizę 30 badań dotyczących prenatalnej ekspozycji na antybiotyki i obejmujących ponad 4,1 mln matek oraz 4,3 mln dzieci. Po uwzględnieniu czynników takich jak wiek matki, alergie i palenie tytoniu iloraz szans wystąpienia egzemy u dzieci eksponowanych na antybiotyki przed urodzeniem był wyższy o 22–32%, zależnie od sposobu skorygowania wyników ze względu na potencjalny błąd publikacyjny. Związek ten dotyczy ilorazu szans wystąpienia egzemy, a nie dokładnego oszacowania ryzyka u konkretnego dziecka. Korelacja była nieco silniejsza po każdej kolejnej serii antybiotyków, a nawet jedna kuracja wiązała się z niewielkim wzrostem.

W trzech badaniach związek ten nasilał się wraz z kolejnymi ekspozycjami na antybiotyki, choć autorzy zastrzegają, że dostępne dowody są ograniczone. Jest to związek, a nie dowód zależności przyczynowo-skutkowej, a autorzy oceniają pewność dowodów jako niską. W badaniach brakowało też porównywalnych danych pozwalających rozróżnić ekspozycję w pierwszym, drugim i trzecim trymestrze, nie można więc wyciągnąć jednoznacznych wniosków dotyczących momentu stosowania antybiotyków w ciąży. Związek był najwyraźniejszy w badaniach europejskich, natomiast w badaniach amerykańskich nie zaobserwowano istotnego związku. Korelacja nie była też statystycznie istotna w analizach ograniczonych do obszerniejszych badań lub do egzemy zdiagnozowanej na podstawie dokumentacji medycznej. Zdaniem autorów wzrost ryzyka u pojedynczego dziecka jest niewielki, ale przy tak dużej liczbie ciąż i dzieci, których to dotyczy, może mieć znaczenie w skali populacji.

W jaki sposób antybiotyki docierają do skóry dziecka?

Hipoteza uznawana za najbardziej prawdopodobną bierze pod uwagę mikrobiotę. Antybiotyki mogą zaburzać mikrobiotę jelitową i pochwową matki, a dziecko otrzymuje od niej pierwsze mikroorganizmy w chwili narodzin. Wczesna ekspozycja na mikroorganizmy może wpływać na kształtowanie się układu odpornościowego dziecka, co sugeruje, że mikrobiota matki może stanowić ogniwo łączące ciążę z późniejszym stanem zdrowia skóry dziecka. Można je porównać do pierwszych nauczycieli młodego układu odpornościowego: jeśli zmienią się pierwsze lekcje, zmienić może się również to, czego układ odpornościowy się nauczy. W badaniach nie zmierzono bezpośrednio tej zależności. Badacze nie byli też w stanie wyodrębnić działania antybiotyków w podziale na ich rodzaje, dawki i czas trwania kuracji. Nie stwierdzono istotnego wpływu antybiotyków podawanych podczas porodu, choć tego zagadnienia dotyczyły tylko cztery badania. Wynik ten nie wyklucza związku z ekspozycją okołoporodową – pewność dowodów dotyczących stosowania antybiotyków w okresie okołoporodowym oceniono jako bardzo niską.

Nic z tego nie jest powodem, żeby odmawiać zaleconej przez lekarza terapii, ponieważ antybiotyki to ważny sposób walki z infekcjami u matek. Autorzy zalecają stosowanie antybiotykoterapii w ciąży, jeżeli jest ona jednoznacznie niezbędna. Należy przy tym wybrać odpowiedni lek i czas trwania kuracji. Egzema ma również inne przyczyny, takie jak historia rodzinna i warianty genu kodującego filagrynę, który pomaga skórze w budowie jej warstwy ochronnej.